Grzybica potnicowa (dyshydrotyczna) - objawy, przyczyny i leczenie

Czym jest grzybica potnicowa

Grzybica potnicowa to jedna z klinicznych postaci grzybicy stóp, po łacinie tinea pedis. W odróżnieniu od najczęstszej postaci międzypalcowej, która daje łuszczenie i macerację między palcami, postać potnicowa objawia się drobnymi, napiętymi pęcherzykami. Pojawiają się one najczęściej na podbiciu i pośrodku podeszwy, rzadziej po bokach stóp. Nazwa nawiązuje do potnicy, bo pęcherzyki układają się podobnie jak w wyprysku potnicowym i bywają równie swędzące.

Warto od razu rozróżnić dwa pojęcia, które w mowie potocznej się mieszają. Potnica, czyli wyprysk potnicowy albo dyshydrotyczny, to choroba o podłożu wypryskowym i sama w sobie nie jest zakażeniem grzybiczym. Grzybica potnicowa to prawdziwe zakażenie dermatofitami, które daje pęcherzyki przypominające potnicę. Ponieważ obraz bywa bardzo podobny, samo spojrzenie na skórę nie zawsze wystarcza do rozpoznania.

Objawy grzybicy potnicowej

Objawy dotyczą przede wszystkim stóp, choć podobne pęcherzyki mogą pojawić się na dłoniach. Najbardziej charakterystyczne są zmiany pęcherzykowe.

• Drobne, napięte pęcherzyki wypełnione przejrzystym płynem, skupione na podbiciu i podeszwie.
• Silny świąd, czasem pieczenie, nasilające się przy poceniu i w cieple.
• Zaczerwienienie i łuszczenie skóry wokół pęcherzyków, które po pęknięciu pozostawiają nadżerki i strupki.
• Skłonność do zlewania się pęcherzyków w większe, bolesne pęcherze przy nasilonej postaci.
• Możliwe współistniejące zmiany między palcami lub na paznokciach, jeśli zakażenie się rozprzestrzeniło.

Pęknięta skóra jest wrotami dla bakterii, dlatego przy grzybicy potnicowej łatwiej o nadkażenie bakteryjne. Sygnałem, że doszło do powikłania, są narastający ból, obrzęk, sączenie ropnej treści, zaczerwienienie szerzące się na stopę oraz gorączka. Takie objawy wymagają szybkiej oceny lekarza.

Grzybica potnicowa a potnica - dlaczego trzeba je różnicować

To najważniejszy punkt tego tematu. Pęcherzyki grzybicy potnicowej i wyprysku potnicowego wyglądają niemal tak samo, a leczenie jest zupełnie inne. Wyprysk potnicowy leczy się miejscowymi glikokortykosteroidami i pielęgnacją bariery skórnej, natomiast grzybica potnicowa wymaga leków przeciwgrzybiczych. Zastosowanie samego sterydu na nierozpoznaną grzybicę może maskować objawy i sprzyjać rozsiewowi grzyba, co lekarze określają jako tinea incognito.

Pewność daje badanie mikologiczne. Polega ono na pobraniu zeskrobin ze zmienionej skóry lub pokrywy pęcherzyka i wykryciu grzyba w preparacie bezpośrednim oraz w hodowli. Dopiero potwierdzenie obecności dermatofita pozwala rozpoznać grzybicę potnicową i leczyć celowanym lekiem, zamiast działać w ciemno. Dlatego przy nawracających lub niejasnych pęcherzykach na stopach warto skonsultować się z lekarzem, zanim sięgnie się po przypadkowy preparat.

Przyczyny i czynniki ryzyka

Za grzybicę potnicową odpowiadają dermatofity, najczęściej z rodzaju Trichophyton. Namnażają się w ciepłym i wilgotnym środowisku wnętrza buta, a spocone stopy są dla nich idealnym miejscem. Zarazić można się przez kontakt ze skażoną podłogą, ręcznikami i obuwiem, zwłaszcza w basenach, saunach, na siłowniach i we wspólnych prysznicach.

Ryzyko rośnie u osób nadmiernie się pocących, noszących nieprzewiewne obuwie przez cały dzień oraz sportowców. Trudniejszy przebieg i większą skłonność do nawrotów obserwuje się u osób z cukrzycą, zaburzeniami krążenia w nogach i obniżoną odpornością. Osobną sytuacją jest tak zwana reakcja idowa, czyli dermatofitid. Zakażenie grzybicze na stopach potrafi wywołać jałowe pęcherzyki na dłoniach, będące odczynem alergicznym skóry, mimo że same dłonie nie są zakażone. Leczy się wtedy ognisko grzybicy na stopach, a zmiany na rękach ustępują.

Leczenie grzybicy potnicowej

Leczenie zależy od nasilenia i rozległości zmian. Postać łagodną i ograniczoną w większości przypadków opanowuje się preparatami miejscowymi dostępnymi bez recepty. W aptece kupisz kremy, żele i spraye z substancjami przeciwgrzybiczymi, najczęściej z terbinafiną, klotrimazolem lub mikonazolem. Preparat nakłada się na czystą i osuszoną skórę, obejmując też zdrowo wyglądający margines wokół pęcherzyków. Przy sączących pęcherzykach pomocne bywają krótkie okłady wysuszające zalecone przez lekarza.

Systematyczność i odpowiednio długi czas leczenia mają tu decydujące znaczenie. Preparaty miejscowe stosuje się zwykle od dwóch do czterech tygodni, a kurację warto kontynuować kilka dni po ustąpieniu pęcherzyków, żeby ograniczyć ryzyko nawrotu. Gdy zmiany są rozległe, obejmują podeszwy lub paznokcie albo nawracają mimo leczenia miejscowego, lekarz może zalecić doustny lek przeciwgrzybiczy. W grzybicy wywołanej dermatofitami stosuje się między innymi terbinafinę oraz leki z grupy azoli, takie jak itrakonazol lub flukonazol. Azole hamują wytwarzanie ergosterolu, głównego składnika błony komórkowej grzyba, przez co dermatofit przestaje rosnąć i ginie. O wyborze konkretnego leku, dawki i długości leczenia zawsze decyduje lekarz.

Schematy poglądowe z Charakterystyki Produktu Leczniczego. Konkretny plan leczenia ustala lekarz na podstawie wywiadu.

Doustne azole mogą wpływać na wątrobę, dlatego przy dłuższym leczeniu lekarz może zlecić kontrolę prób wątrobowych. Wchodzą też w interakcje z wieloma lekami, między innymi z niektórymi statynami, lekami przeciwzakrzepowymi i uspokajającymi, więc w wywiadzie trzeba wymienić wszystkie przyjmowane preparaty. Doustnych leków przeciwgrzybiczych nie stosuje się rutynowo w ciąży, dlatego o ciąży, jej planowaniu lub karmieniu piersią koniecznie napisz w formularzu. Pełny profil leku opisujemy na stronie o flukonazolu.

Profilaktyka i zapobieganie nawrotom

Grzybica potnicowa lubi wracać, zwłaszcza gdy stopy pozostają wilgotne. Codzienna profilaktyka jest prosta i skuteczna.

• Dokładnie osuszaj stopy po kąpieli, ze szczególną uwagą na przestrzenie między palcami.
• Noś przewiewne obuwie i bawełniane skarpety, zmieniaj skarpety codziennie, a przy poceniu częściej.
• Miej kilka par butów i pozwól im przeschnąć przez co najmniej dobę między noszeniem.
• W basenach, saunach i wspólnych prysznicach chodź w klapkach.
• Nie pożyczaj ręczników, skarpet ani obuwia i pierz ręczniki w wysokiej temperaturze.
• Przy skłonności do nadmiernego pocenia rozważ okresowo puder lub spray przeciwgrzybiczy do butów.

Kiedy koniecznie do lekarza

Do lekarza warto zgłosić się, gdy pęcherzyki nawracają mimo leczenia, są rozległe lub bolesne, gdy pojawia się obrzęk, sączenie ropnej treści, zaczerwienienie szerzące się na stopę albo gorączka, co może świadczyć o nadkażeniu bakteryjnym. Konsultacja jest wskazana także wtedy, gdy nie masz pewności, czy to grzybica, czy wyprysk potnicowy, bo od tego zależy dobór leczenia. Osoby z cukrzycą, zaburzeniami krążenia w nogach lub obniżoną odpornością powinny konsultować nawet niewielkie zmiany, bo goją się trudniej. Recepta na doustny lek przeciwgrzybiczy jest wystawiana po ocenie medycznej, która pomaga dobrać właściwe leczenie i nie leczyć w ciemno niewłaściwego problemu.

Najczęstsze pytania