Grzybica odbytu - objawy, przyczyny i leczenie

Jak wygląda grzybica okolicy odbytu

Objawy narastają zwykle stopniowo, przez kilka dni lub tygodni. Najbardziej dokuczliwy jest świąd, który nasila się wieczorem, po spoceniu się i po dłuższym siedzeniu.

• Świąd i pieczenie skóry wokół odbytu, czasem szczypanie po wypróżnieniu i po umyciu.
• Wyraźnie odgraniczone, żywoczerwone zaczerwienienie z lśniącą, wilgotną powierzchnią.
• Maceracja naskórka, biaława, rozmiękła warstwa w fałdzie międzypośladkowym.
• Drobne grudki i krostki poza brzegiem głównej zmiany, tak zwane wykwity satelitarne. Są typowe dla zakażenia drożdżakami i pomagają odróżnić je od zwykłego podrażnienia.
• Złuszczanie, bolesne pęknięcia skóry i sączenie przy dłużej trwającym zakażeniu.

Zakażenie dermatofitami wygląda inaczej: zmiana ma zwykle obrączkowaty kształt, wyraźniejszy, złuszczający się brzeg i jaśniejsze centrum, a często schodzi na okolicę odbytu z pachwin i wewnętrznej strony ud.

Przyczyny i czynniki ryzyka

Drożdżaki Candida bytują w jelicie i na skórze wielu zdrowych osób, nie wywołując objawów. Chorobę wywołują dopiero wtedy, gdy dostaną sprzyjające warunki: ciepło, wilgoć i naruszoną barierę naskórka. Okolica odbytu spełnia te warunki bardzo łatwo.

• Wilgoć i tarcie - obcisła bielizna, materiały syntetyczne, nadmierna potliwość, długie siedzenie, otyłość i głęboki fałd międzypośladkowy.
• Antybiotykoterapia - antybiotyk niszczy bakterie osłonowe, a drożdżaki wypełniają zwolnione miejsce.
• Cukrzyca i inne zaburzenia metaboliczne - podwyższone stężenie glukozy sprzyja namnażaniu grzyba. Nawracająca grzybica u dorosłego to jeden z powodów, dla których lekarz zleca badanie glukozy.
• Glikokortykosteroidy stosowane miejscowo lub ogólnie oraz inne leki obniżające odporność.
• Nadmierna higiena - agresywne mydła, perfumowane chusteczki nawilżane, szorowanie okolicy odbytu. Uszkadzają barierę skóry i podtrzymują błędne koło świądu i drapania.
• Sączenie i nietrzymanie stolca, przewlekła biegunka, hemoroidy z wilgotnieniem okolicy odbytu.

To nie zawsze grzybica

Świąd odbytu jest objawem, nie rozpoznaniem. U większości pacjentów wynika z czegoś innego niż grzyb, a leczenie przeciwgrzybicze na oślep tylko opóźnia trafną diagnozę. Najczęściej trzeba rozważyć:

• hemoroidy i szczelinę odbytu, zwłaszcza gdy dołącza się ból przy wypróżnianiu lub krew na papierze,
• wyprysk kontaktowy po chusteczkach, żelach do higieny intymnej i maściach,
• owsicę, czyli owsiki - dominuje wtedy świąd nocny, a choroba często dotyczy kilku osób w domu, w tym dzieci,
• łuszczycę odwróconą i liszaj twardzinowy,
• przewlekły świąd idiopatyczny, podtrzymywany przez drapanie,
• zakażenia przenoszone drogą płciową oraz zmiany nowotworowe skóry okolicy odbytu.

Osobna pułapka to maści sterydowe. Steryd szybko przynosi ulgę, ale grzyb namnaża się pod nim swobodnie, a zmiana traci swój typowy wygląd. Efekt nazywa się grzybicą nierozpoznaną i bywa powodem, dla którego pacjent leczy się miesiącami bez skutku.

Jak lekarz potwierdza rozpoznanie

Podstawą jest oglądanie zmiany i wywiad: od kiedy trwa, co ją nasila, jakie leki i kosmetyki były stosowane, czy był antybiotyk, czy występuje cukrzyca. W razie wątpliwości lekarz pobiera zeskrobiny lub wymaz ze skóry do badania mikologicznego, czyli oceny pod mikroskopem i hodowli. Hodowla pozwala odróżnić drożdżaki od dermatofitów, co przekłada się wprost na wybór leku. Przy zmianach nawracających sensowne bywa też sprawdzenie glukozy we krwi, a przy krwawieniu lub bólu - badanie proktologiczne.

Leczenie grzybicy odbytu

Leczenie miejscowe

Zmiany ograniczone i świeże leczy się preparatami przeciwgrzybiczymi na skórę. Stosuje się azole (klotrimazol, mikonazol, ekonazol), cyklopiroksolaminę, a przy potwierdzonych dermatofitach terbinafinę w kremie. Preparat nakłada się zwykle raz lub dwa razy dziennie na dokładnie osuszoną skórę, przez 2 do 4 tygodni, i kontynuuje jeszcze kilka dni po ustąpieniu objawów, żeby nie doszło do szybkiego nawrotu. Część kremów z klotrimazolem jest dostępna bez recepty.

Jeżeli stan zapalny i świąd są bardzo nasilone, lekarz może przez kilka dni dołączyć słaby steryd, ale zawsze razem z lekiem przeciwgrzybiczym i tylko na krótko. Samodzielne smarowanie okolicy odbytu sterydem to najczęstszy błąd w tej chorobie.

Leczenie doustne

Lek doustny wchodzi w grę, gdy zmiany są rozległe, nawracają, nie ustąpiły po leczeniu miejscowym albo gdy pacjent ma cukrzycę lub obniżoną odporność. O jego zastosowaniu decyduje lekarz.

Wszystkie trzy substancje w postaci doustnej są w Polsce wydawane wyłącznie z przepisu lekarza. Dawkowanie zależy od rodzaju grzyba, rozległości zmian, wieku, chorób nerek i wątroby oraz pozostałych przyjmowanych leków, dlatego nie da się go ustalić bez wywiadu.

Pielęgnacja, bez której leki nie zadziałają

• Skóra ma być sucha: po myciu delikatnie osusz ręcznikiem, nie trzyj
• Bawełniana, przewiewna bielizna, zmieniana codziennie i prana w wysokiej temperaturze
• Mycie letnią wodą lub łagodnym emolientem, bez perfumowanych chusteczek i antybakteryjnych mydeł
• Bez drapania - to ono podtrzymuje uszkodzenie skóry i świąd
• Wyrównana glikemia u osób z cukrzycą i leczenie biegunki, jeśli utrzymuje wilgoć

Kiedy potrzebna jest recepta

Recepta jest konieczna zawsze, gdy leczenie ma być doustne. Konsultacja online sprawdza się w typowej sytuacji: objawy trwają od dłuższego czasu, leczenie miejscowe nie pomogło, grzybica nawraca albo pacjent zna już swoje rozpoznanie z wcześniejszego badania mikologicznego. Lekarz zbiera wywiad, ocenia przeciwwskazania i interakcje, a następnie decyduje, czy wystawić e-receptę. Jeżeli obraz jest niejasny albo pojawiają się objawy alarmowe, właściwym krokiem jest badanie w gabinecie, a nie recepta na odległość.

Jak długo trwa leczenie i co robić przy nawrotach

Świąd zwykle słabnie po kilku dniach, ale skóra goi się dłużej. Leczenie miejscowe prowadzi się przez 2 do 4 tygodni, a przy zakażeniu dermatofitami bywa dłuższe. Przerwanie kuracji w chwili, gdy objawy ustąpiły, to najczęstsza przyczyna szybkiego nawrotu.

Gdy grzybica wraca mimo poprawnego leczenia, szuka się przyczyny podtrzymującej: nierozpoznanej cukrzycy, przewlekłej wilgoci, hemoroidów, nietrzymania stolca, drażniących kosmetyków albo błędnego rozpoznania. W takiej sytuacji sensowne jest badanie mikologiczne przed kolejną kuracją, żeby nie leczyć w ciemno.

Najczęstsze pytania